Setiap tahun, ribuan nyawa terkorban di jalan raya Malaysia. Statistik rasmi menunjukkan kemalangan maut kekal sebagai salah satu cabaran keselamatan awam yang serius. Di sebalik angka tersebut, terdapat keluarga yang kehilangan pencari nafkah, anak-anak yang kehilangan ibu bapa, dan ibu bapa yang kehilangan masa depan anak mereka. Dalam konteks ini, persoalan pampasan dan keadilan tidak boleh dilihat semata-mata sebagai isu teknikal insurans atau litigasi, tetapi sebagai persoalan kemanusiaan dan struktur keadilan.
Dalam tradisi Islam, konsep diat merupakan mekanisme pampasan dalam kes pembunuhan tidak sengaja (qatl al-khata’). Asas pensyariatannya jelas dinyatakan dalam al-Quran:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَن يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً ۚ وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا ۚ
“Dan tidaklah patut bagi seorang mukmin membunuh seorang mukmin yang lain, kecuali kerana tersalah. Dan sesiapa yang membunuh seorang mukmin kerana tersalah, maka hendaklah ia memerdekakan seorang hamba mukmin dan membayar diat yang diserahkan kepada keluarganya, kecuali jika mereka bersedekah (memaafkan).”
— Surah al-Nisa’ (4:92)
Ayat ini mengandungi tiga prinsip utama:
(1) pengiktirafan bahawa pembunuhan tidak sengaja tetap membawa tanggungjawab,
(2) kewajipan pampasan kepada waris mangsa, dan
(3) ruang kemaafan yang menunjukkan keutamaan rekonsiliasi sosial.
Dalam tafsir Ibn Kathir, diat dalam ayat ini difahami sebagai hak keluarga mangsa yang mesti diserahkan dengan segera dan tanpa pengurangan, melainkan jika mereka sendiri memilih untuk memaafkan. Ia menekankan bahawa kesalahan tanpa niat tidak menghapuskan tanggungjawab sosial. Al-Qurtubi pula menghuraikan bahawa hikmah diat ialah menjaga keseimbangan antara keadilan dan rahmah. Dalam kes tidak sengaja, Islam tidak mengenakan qisas (hukuman balas), tetapi tetap mewajibkan pampasan sebagai bentuk tanggungjawab terhadap kerugian yang dialami keluarga mangsa. Di sini, keadilan bukan bersifat retributif semata-mata, tetapi restoratif.
Hadith Nabi SAW turut memperincikan struktur diat. Dalam riwayat Abu Dawud dan al-Nasa’i, Rasulullah SAW menjelaskan kadar diat dalam konteks masyarakat Arab ketika itu, serta pengagihan tanggungjawab dalam kes tertentu kepada ‘aqilah (keluarga besar atau kelompok penanggung). Walaupun struktur sosial moden berbeza, prinsip asasnya kekal: kematian akibat kecuaian tidak boleh dibiarkan tanpa pemulihan hak keluarga.
Kemalangan jalan raya dalam konteks moden lazimnya melibatkan kecuaian—pemanduan melulu, pelanggaran peraturan, atau kegagalan penyelenggaraan kenderaan. Dalam kerangka fiqh, ini termasuk dalam kategori qatl al-khata’. Maka secara prinsip, elemen diat adalah selari dengan situasi ini.
Namun Malaysia beroperasi dalam sistem perundangan sivil. Kes menyebabkan kematian akibat kecuaian tertakluk kepada Kanun Keseksaan (misalnya Seksyen 304A), manakala pampasan diperoleh melalui tindakan tort atau tuntutan insurans kenderaan bermotor. Persoalannya bukan sama ada diat boleh menggantikan sistem sedia ada, tetapi sama ada prinsipnya boleh memperkukuh mekanisme pampasan yang lebih cepat, adil dan berperikemanusiaan.
Dalam banyak kes, keluarga mangsa berdepan proses litigasi yang panjang dan mahal untuk mendapatkan pampasan. Nilai pampasan pula bergantung kepada faktor teknikal seperti pendapatan si mati, had polisi insurans dan pembuktian liabiliti. Proses ini, walaupun sah dari sudut undang-undang, sering meninggalkan keluarga dalam keadaan tidak menentu selama bertahun-tahun.
Konsep diat, jika difahami sebagai standard pampasan minimum yang berprinsip, boleh menyumbang kepada perbincangan tentang reformasi pampasan kemalangan jalan raya. Ia menekankan bahawa setiap nyawa mempunyai nilai yang tidak boleh direduksi kepada angka semata-mata berdasarkan pasaran buruh.
Sebarang usaha memperkenalkan diat sebagai mekanisme formal perlu mengambil kira Perlembagaan Persekutuan. Undang-undang jenayah berada di bawah bidang kuasa Persekutuan, manakala mahkamah Syariah mempunyai bidang kuasa terhad kepada orang Islam dan perkara-perkara tertentu.
Jika diat dilaksanakan hanya kepada orang Islam sahaja, timbul persoalan kesaksamaan di bawah Perkara 8 Perlembagaan. Jika dilaksanakan kepada semua warganegara sebagai mekanisme pampasan sivil, ia perlu dirangka dalam bentuk yang neutral dan tidak diskriminatif. Tanpa kejelasan ini, risiko ketegangan antara komuniti boleh meningkat. Diat boleh dilaksanakan terhadap Muslim dan Non-Muslim.
Oleh itu, pendekatan yang lebih realistik ialah melihat diat sebagai inspirasi normatif dalam reformasi sistem pampasan, bukan sebagai penggantian total kepada sistem sivil. Sekiranya isu pampasan kematian dibawa ke mahkamah secara litigasi penuh, beberapa implikasi strategik perlu dinilai; i) Proses mahkamah boleh mengambil masa bertahun-tahun, terutama jika melibatkan rayuan, ii) Kos guaman dan kos peluang meningkat, menambah beban kepada keluarga mangsa dan sistem kehakiman; dan iii) Ketegangan Sosial: Litigasi bersifat adversarial, berpotensi menambah luka emosi dan konflik antara pihak.
Sebaliknya, mekanisme pampasan berstruktur yang berasaskan prinsip seperti diat boleh mempercepat penyelesaian dan mengurangkan konflik. Islam tidak memandang ringan nyawa manusia. Diat bukan sekadar bayaran; ia pengiktirafan bahawa kehilangan nyawa membawa kesan sosial dan ekonomi yang mesti ditanggung secara bertanggungjawab. Namun dalam negara majmuk seperti Malaysia, pelaksanaan prinsip ini mesti selaras dengan perlembagaan, kesaksamaan dan keharmonian.
Wacana mengenai diat dalam kes kemalangan jalan raya tidak seharusnya disempitkan sebagai isu agama, tetapi dibuka sebagai perbincangan tentang keadilan restoratif, pemulihan hak waris, dan keberkesanan sistem pampasan negara. Reformasi yang matang bukan yang menggoncang sistem, tetapi yang memperkukuhnya—dengan mengambil hikmah daripada nas dan menyesuaikannya secara berprinsip dalam kerangka kenegaraan moden. Jika nyawa itu amanah, maka keadilan terhadap kehilangan nyawa juga amanah. Dan amanah, dalam mana-mana sistem, tidak boleh ditangguhkan.
